AİHM başvurusu, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde güvence altına alınan hakları taraf devlet tarafından ihlal edilen kişilerin, iç hukuk yollarını tükettikten sonra Strazburg’daki Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne yaptığı bireysel başvurudur. Türkiye, Sözleşme’ye taraf olduğundan ve bireysel başvuru hakkını tanıdığından, iç hukukta giderilemeyen ihlaller için bu yol son fakat etkili bir güvence oluşturur.
Mahkemeye yapılan başvuruların büyük bölümü esas incelemesine geçilmeden reddedilmektedir. En yaygın red sebepleri; süre aşımı, iç hukuk yollarının tüketilmemiş olması ve başvuru formunun usulüne uygun doldurulmamasıdır. Bu nedenle başvuru, içeriği kadar biçim şartları bakımından da titizlik gerektirir.
AİHM Başvurusu Kapsamındaki Başlıca Haklar
- Madde 2 – Yaşam hakkı: Ölüm olaylarında etkili soruşturma yükümlülüğü dâhil,
- Madde 3 – İşkence ve kötü muamele yasağı: Gözaltı koşulları, ceza infaz kurumu koşulları, sınır dışı riski,
- Madde 5 – Kişi hürriyeti ve güvenliği: Hukuka aykırı gözaltı ve tutuklama, tutukluluğun makul süreyi aşması,
- Madde 6 – Adil yargılanma hakkı: Makul sürede yargılanma, silahların eşitliği, gerekçeli karar hakkı, tarafsız ve bağımsız mahkeme,
- Madde 8 – Özel hayata ve aile hayatına saygı: Haberleşmenin gizliliği, kişisel veriler, aile birliği,
- Madde 10 – İfade özgürlüğü ve Madde 11 – Toplantı ve örgütlenme özgürlüğü,
- Madde 13 – Etkili başvuru hakkı ve Madde 14 – Ayrımcılık yasağı,
- 1 No’lu Protokol Madde 1 – Mülkiyet hakkı.
AİHM Başvurusu Kabul Edilebilirlik Şartları
1. İç hukuk yollarının tüketilmesi
Başvurudan önce, ihlali giderebilecek nitelikteki etkili tüm iç hukuk yolları kullanılmış olmalıdır. Türkiye bakımından bu, istinaf ve temyiz aşamalarının ardından Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yapılmasını da kapsar. AYM’ye başvurulmadan yapılan başvurular kabul edilemez bulunur. Bu sürecin ayrıntıları için Anayasa Mahkemesi bireysel başvuruları sayfamıza bakabilirsiniz.
2. Dört aylık süre
Başvuru, iç hukuktaki nihai kararın verilmesinden itibaren 4 ay içinde yapılmalıdır. Bu süre 1 Şubat 2022’den itibaren geçerlidir; önceki uygulamada 6 aydı. Süre hak düşürücüdür ve hiçbir şekilde uzatılmaz.
3. Mağdur sıfatı
Başvurucunun ihlalden doğrudan etkilenmiş olması gerekir. Devletin ihlali açıkça kabul edip yeterli giderim sağlaması hâlinde mağdur sıfatı ortadan kalkar. Bu nedenle bir AİHM başvurusu hazırlanırken, iç hukukta sağlanan giderimin yeterli olup olmadığı ayrıca tartışılmalıdır.
4. Önemli bir zarar
Başvurucunun önemli bir zarara uğramamış olması hâlinde başvuru kabul edilemez bulunabilir; ancak insan haklarına saygı ilkesi incelemeyi gerektiriyorsa bu ölçüt uygulanmaz.
5. Diğer şartlar
- Başvuru isimsiz olamaz,
- Daha önce incelenmiş veya başka bir uluslararası mercie sunulmuş aynı konuda olamaz,
- Açıkça dayanaktan yoksun veya başvuru hakkının kötüye kullanılması niteliğinde olamaz,
- Şikâyet, Sözleşme hükümleriyle bağdaşır olmalıdır (yer, zaman, kişi ve konu bakımından yetki).
AİHM Başvurusu Nasıl Yapılır?
Başvuru, Mahkemenin resmî başvuru formuyla ve posta yoluyla yapılır; e-posta veya faksla yapılan başvurular kabul edilmez. Formda eksiksiz bulunması gerekenler:
- Başvurucunun kimlik ve iletişim bilgileri, temsilci varsa yetki belgesi,
- Davalı devlet ve olayların kronolojik özeti,
- İhlal edildiği ileri sürülen Sözleşme maddeleri ve her biri için ayrı gerekçe,
- Tüketilen iç hukuk yolları, kararların tarih ve numaraları, nihai kararın tebliğ tarihi,
- İlgili kararların örnekleri,
- Adil tazmin talebi.
Form, iç hukuk yolları tüketilene kadar Türkçe dâhil taraf devletlerin resmî dillerinden biriyle doldurulabilir. Başvuru hükûmete bildirildikten (tebliğ) sonra yazışmalar kural olarak İngilizce veya Fransızca yürütülür. Başvuru ücretsizdir.
Uyarı: Eksik doldurulmuş veya belgesi sunulmamış formlar incelenmeksizin reddedilir ve bu ret, 4 aylık süreyi durdurmaz. Sürenin sonuna yakın yapılan eksik başvurular bu nedenle telafisi olmayan hak kaybına yol açar.
AİHM Başvurusu ile Tedbir (Kural 39) Talebi
Başvurucunun yaşamı veya vücut bütünlüğü bakımından ciddi ve telafisi imkânsız bir tehlike bulunuyorsa, Mahkemeden geçici tedbir kararı istenebilir. Uygulamada en sık; sınır dışı etme ve iade işlemleri, ağır hastalık hâlinde tedaviye erişim ve ceza infaz kurumu koşulları bakımından talep edilir. Tedbir talebi acil olduğundan, gerekçe ve belgelerle birlikte doğrudan ilgili birime iletilir.
AİHM Başvurusu İnceleme Süreci ve Sonucu
- Ön inceleme: Tek hâkim veya komite, açıkça kabul edilemez başvuruları reddeder. Bu kararlar kesindir ve gerekçe içermeyebilir.
- Tebliğ: İncelenmeye değer görülen başvuru davalı hükûmete bildirilir ve görüş istenir; başvurucuya cevap hakkı tanınır.
- Dostane çözüm: Taraflar arasında anlaşma sağlanabilir; hükûmet tek taraflı deklarasyon da sunabilir.
- Karar: Daire kararı verir. İstisnai hâllerde, kararın tebliğinden itibaren 3 ay içinde Büyük Daire’ye gönderilme talebinde bulunulabilir.
Mahkeme ihlal tespit ederse, gerekli gördüğü hâllerde başvurucu lehine adil tazmine (maddi zarar, manevi zarar ve yargılama giderleri) hükmeder. Kararların uygulanması Bakanlar Komitesi tarafından denetlenir.
AİHM Başvurusu Sonrası Yargılamanın Yenilenmesi
AİHM’in kesinleşmiş ihlal kararı, iç hukukta yargılamanın yenilenmesi sebebi oluşturabilir. Ceza yargılamasında ve hukuk yargılamasında ayrı ayrı düzenlenen bu yola, kararın kesinleştiği tarihten itibaren 1 yıl içinde başvurulmalıdır. Ceza dosyalarındaki süreçler için soruşturma ve kovuşturma süreçleri sayfamızı inceleyebilirsiniz.
AİHM Başvurusu ve İnsan Hakları Hukuku Hizmetlerimiz
- Dosyanızın Sözleşme kapsamında değerlendirilmesi ve ihlal iddialarının belirlenmesi,
- Tüketilmesi gereken iç hukuk yollarının tespiti ve sürelerin hesaplanması,
- AİHM başvuru formunun Mahkeme içtihadına uygun biçimde hazırlanması,
- Kural 39 tedbir taleplerinin acil olarak sunulması,
- Hükûmet görüşlerine karşı cevap dilekçelerinin hazırlanması,
- Adil tazmin taleplerinin belgelendirilmesi,
- Dostane çözüm görüşmelerinde temsil,
- İhlal kararı sonrası yargılamanın yenilenmesi başvuruları,
- Öncesinde Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusunun yapılması.
AİHM başvurusu, iç hukukta yıllarca süren bir mücadelenin son aşamasıdır; bu aşamada yapılan biçimsel bir hata, hakkın esasını hiç tartıştırmadan dosyayı kapatır. Nihai kararınızı aldıysanız 4 aylık süre işlemeye başlamıştır; başvurunun bu süre içinde eksiksiz sunulması gerekir. AİHM başvurusu dosyalarınızda ihlal iddialarını Mahkeme içtihadına göre yapılandırarak formu ve eklerini sizin adınıza hazırlıyoruz.
AİHM başvuruları Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
AİHM’e başvuru süresi ne kadardır?
İç hukuktaki nihai kararın verilmesinden itibaren 4 aydır. Bu süre 1 Şubat 2022’den itibaren geçerlidir; daha önce 6 ay olarak uygulanıyordu. Süre hak düşürücüdür ve hiçbir şekilde uzatılmaz.
AİHM’e başvurmadan önce ne yapılmalıdır?
İç hukuk yollarının tüketilmesi zorunludur. Türkiye bakımından bu, kural olarak istinaf ve temyiz aşamalarının ardından Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yapılmasını da kapsar. AYM’ye başvurulmadan yapılan başvurular kabul edilemez bulunur.
Başvuru hangi dilde yapılır?
Başvuru, iç hukuk yolları tüketilene kadar Türkçe dâhil taraf devletlerin resmî dillerinden biriyle yapılabilir. Ancak başvuru hükûmete bildirildikten (tebliğ edildikten) sonra yazışmalar kural olarak İngilizce veya Fransızca yürütülür.
Başvuru için hangi belgeler gerekir?
Mahkemenin resmî başvuru formu eksiksiz doldurulmalı; kimlik bilgileri, olayların özeti, ihlal edildiği ileri sürülen Sözleşme maddeleri, iç hukuk kararlarının tarih ve numaraları ile bu kararların örnekleri sunulmalıdır. Eksik veya usulüne uygun olmayan formlar incelenmeksizin reddedilir.
İhlal kararının sonucu nedir?
Mahkeme ihlal tespit ederse, gerekli gördüğü hâllerde başvurucu lehine adil tazmine hükmeder. Kararların uygulanması Bakanlar Komitesi tarafından denetlenir; ihlal kararı ayrıca iç hukukta yargılamanın yenilenmesi sebebi oluşturabilir.
AİHM Başvurunuz İçin Hukuki Destek
Nihai karardan itibaren 4 aylık süre içinde eksiksiz bir başvuru formu sunulması zorunludur.
- Telefon: 0553 233 61 86
- E-posta: avfatihgokce@gmail.com
- Adres: Kızılay, Şht. Adem Yavuz Sk. No:4 D:26, 06420 Çankaya / Ankara
Av. Fatih Gökçe
Gökçe Avukatlık Bürosu